1.Podczas I wojny światowej:

     W działaniach wojennych 1914 roku forty w Łomży właściwie nie brały czynnego udziału, choć bariera rzeczna Narwi, nad której środkowym brzegiem leży Łomża, przedłużona linią Biebrzy z Osowcem i Niemnem, umożliwiała wojskom rosyjskim wszystkie operacje przeciwko Niemcom.
     Na linii obronnej Rosji: Grodno - Modlin, utworzonej jako FRONT PÓŁNOCNY, stacjonowała między innymi w ówczesnej guberni łomżyńskiej 2 armia rosyjska. W samej Łomży znajdował się sztab VI korpusu, dwa pułki piechoty, pułk ułanów, brygada straży granicznej i w bezpośredniej obsadzie fortów batalion artylerii wałowej (trzy kompanie). Stąd też wyruszyła w kierunku Prus Wschodnich 2 armia rosyjska gen. Samsonowa. Jednakże po klęsce pod Tannenbergiem (ob. Sztymbark) resztki tej armii wycofały się poza fortyfikacje Narwi i Biebrzy, na których utknęła ofensywa niemiecka.
      W lutym 1915 r. nacierająca na kierunku Łomża - Wizna 8 armia niemiecka dotarła na odległość 20 km od Łomży. W tym samym miesiącu, wykorzystując dogodną osłonę twierdz z rejonów Grodna i Łomży wyrusza silne przeciwnatarcie rosyjskie. Jednak prowadzone w tym czasie bitwy nie miały rozstrzygającego znaczenia, a fortyfikacje spełniały głównie rolę zasłon ułatwiających dowództwu rosyjskiemu przerzucanie wojsk z północy na południe.
      W sierpniu 1915 roku na skutek silnego nacisku niemieckiego po ogromnych stratach poniesionych wcześniej między innymi w bitwie na Wielkich jeziorach Mazurskich, siły rosyjskie opuściły większą część fortyfikacji bez walki. Boje toczyły się jeszcze o twierdze: Modlin, Kowno i Grodno, przy czym ich obrona trwała bardzo krotko, bo od 2 do 10 dni.
    Dowództwo 8 armii niemieckiej liczyło się z trudnościami przy forsowaniu Narwi z jej fortyfikacjami stałymi. Dlatego większość tych twierdz pozostawała nie związana z frontem, w tzw. obronie biernej. Natomiast Rosjanie zapomnieli tym razem o napoleońskiej zasadzie, że twierdze są bronią, która nie spełnia swej roli sama...

2.W wojnie polsko - sowieckiej 1920r.

     Wkrótce po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska znalazła się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia inwazji wojsk powstałego na Wschodzie pierwszego państwa robotników i chłopów. Latem 1920 roku nacierające wojska armii sowieckich zaczęły błyskawicznie zbliżać s się w okolice Łomży.
     W tym okresie znaczenie fortyfikacji stałych ulęgło pewnemu pomniejszeniu w związku z udoskonaleniem broni strzeleckiej i rozwojem środków transportu, zwiększającym manewrowość wojsk. Niemniej przy stosunkowo słabo rozwiniętej sieci ówczesnych dróg fortyl9kacje stale mogły wykazać się jeszcze pewną przydatnością. Tak właśnie stało się w przypadku twierdzy łomżyńskiej, która odegrała ważną role w obronie grupy gen. Roji na Narwi, powstrzymując przez pięć dni silne natarcie wojsk sowieckich i stanowiąc osłonę dla manewru I armii polskiej.
     W lipcu 1920 roku sytuacja na zachodnim skrzydle frontu północnego przedstawiała się następująco:
        - nacierała 4 armia sowiecka, maszerująca wraz z korpusem konnym z Grodna wzdłuż granicy pruskiej na Osowiec, Łomżę i Ostrołękę
        - broniła się polska Grupa Nadnarwiańska w sile 4 tys. żołnierzy pod dowództwem gen. Wroczyńskiego (następnie gen. Roji), której zadaniem było uniemożliwienie oskrzydlenia polskiego frontu od północy oraz obrona Łomży i Ostrołęki.
     Forty łomżyńskie obsadzone zostały przez batalion zapasowy 33 pułku piechoty w sile 900 żołnierzy (trzy kompanie strzeleckie i jedna kompania karabinów maszynowych dowodzonego przez kapitana Raganowicza).
     Pierwszy atak kawalerii sowieckiej nastąpił 28 lipca wieczorem, kolejny - w nocy. Oba zostały odparte. 0 świcie 29 lipca, po walkach w rejonie wsi Jeziorko przebiła się do Łomży grupa ppłk Kopty w składzie 101 ochotniczego pułku piechoty i 2 - ch baterii artylerii polowej.
    Uporczywe ataki wojsk sowieckich na linię fortów miały miejsce w okresie 29-31 lipca. W dniu 31 lipca natarcie na Łomżę rozpoczęła 12 dywizja sowiecka. Główne natarcie skierowane było na fort I i zachodni skraj Kalinowa. Po trzygodzinnej walce natarcie nieprzyjaciela załamało się. 1-go sierpnia ponowił on atak, jednak do wieczora bez sukcesów.
     Przyczółek Łomża mógł nadal bronić się skutecznie, jednakże k1ęska oddziałów ochotniczych (205 pp.) pod Nowogrodem i Miastkowem groziła okrążeniem Łomży. 0 świcie 2-go sierpnia, po przekroczeniu Narwi pod Nowogrodem następuje natarcie nieprzyjaciela wzdłuż szosy Ostrołęka - Łomża oraz na fort V. O godz. 21-j dowodzący odcinkiem Łomżą gen. Baranowski otrzymał rozkaz z Naczelnego Dowództwa nakazujący odwrót w kierunku na Różan. W nocy załoga Łomży wycofała się w stronę Śniadowa, osłaniając się w odwrocie batalionem zapasowym 33 pp. Spod władzy sowieckiej Łomża została wyzwolona w wyniku kontrofensywy polskiej 22 - go sierpnia 1920 roku...

3. W kampanii wrześniowej 1939r.

      W wojnie obronnej Polski 1939 r. na linii rzeki działała Samodzielna Grupa Operacyjna "Narew" pod dowództwem generała Młota - Fijałkowskiego. Zadaniem SGO "Narew", w ogólnym planie obrony było utrzymanie północno - wschodniego odcinka frontu polskiego w oparciu o granicę litewską, a następnie wzdłuż rzeki Narwi i jej bocznego dopływu Biebrzy.
     Zadaniem bezpośrednim była osłona skrzydła sąsiadującej z SGO "Narew" od zachodu armii Modlin oraz osłona linii kolejowej Grodno - Warszawa.
     Obrona polska nad środkową Narwią podzielona została na dwa odcinki: Łomża i Nowogród.
     Obsadę tych odcinków stanowił 33 pułk piechoty z trzema batalionami w pierwszej linii, kompania forteczna ciężkich karabinów maszynowych oraz 18 pułk artylerii bez 1 dywizjonu, z zadaniem obrony przepraw w Łomży i Nowogrodzie. Obrona na odcinku "Łomża" została oparta właśnie na przestarzałych już i niemodyfikowanych fortach rosyjskich. Uzupełniono je jedynie lekkimi schronami.
    Przeciwnikiem SGO "Narew" było lewe skrzydło 2 armii niemieckiej generała von Küchlera wchodzące w skład XXI Korpusu generała von Falkenhorsta skoncentrowanego w Prusach Wschodnich.
     Działania bezpośrednie w tym regionie zaczęły się próbą zdobycia Łomży w dniu 7.09.1939 r we wstępnym boju. Natarcie rozwinięte przy silnym wsparciu artylerii rozbiło się według ocen generała Guderiana o "mężną obronę Polaków".
     Sieć ogniowa fortów była doskonale zorganizowana; z przedpola ewakuowano ludność zabudowania spalono, a teren zaminowano oraz ustawiono zapory z drutu kolczastego. Celny ogień baterii fortecznej kierowany z artyleryjskiego punktu obserwacyjnego (fort II) powstrzymał atak z marszu czołgów niemieckich.
     8 września po silnym przygotowaniu artyleryjskim na forty, bombardowaniu lotniczym Łomży i wsparciu ogniowym ciężkiej broni maszynowe, do natarcia ruszyła piechota wroga. Precyzyjny ogień polskiej baterii zmusza nieprzyjaciela do okopania się. Powstrzymanie ataku wroga okupiono stratami: zniszczono stację pomp i kuchnie polowe oraz wybito stojące na zapleczu fortów konie.
     Od świtu 9 września przy dużym natężeniu ognia nieprzyjaciel prowadzi natarcie na Łomżę i Nowogród. Mimo bohaterskiej obrany 3 batalionu, piechota wroga opanowała Nowogród.
     Natarcie niemieckie na forty przedmieścia skierowane było głównie na Fort I w Piątnicy. Trzykrotne próby jego zdobycia, mimo silnego ostrzału artyleryjskiego i użycia lotnictwa, zakończyły się niepowodzeniem.
     Bombardowania Łomży i koszar 33 pułku piechoty spowodowały silne straty w ludziach. Stan pułku zmniejszył się do 50% stanu wyjściowego.
     W wyniku załamania się linii obrony Narwi (Nowogród i Wizna), w celu uniknięcia okrążenia, 10 września między godziną 20.00 a 21.00 ppłk Stanek otrzymał ze sztabu 18 DP rozkaz do odwrotu. Brzmiał on tak: "Nocą z dnia 10 i 11 września oderwać się od nieprzyjaciela i skoncentrować się w rejonie Bacz Mokrych. Ruchy odwrotowe rozpocząć o godzinie 23."