Łomża w czasie zaboru rosyjskiego (do 1918r.) była stolicą guberni i ważną przeprawą przez Narew. Do miasta leżącego na wysokim brzegu Narwi podchodziły do mostu półtorakilometrową groblą drogi od strony Prus Wschodnich. Skłoniło to Rosjan do budowy twierdzy okrężnej.

        Projekt budowy twierdzy dla zabezpieczenia przeprawy powstał już w roku 1887. Początek realizacji twierdzy dało wybudowanie w roku 1889 na lewym brzegu Narwi dwóch redut ziemnych z drewnianymi schronami (Fort IV i Fort V).

        W następnym okresie w związku z programem rozbudowy twierdz opracowanym na potrzeby nowego planu wojny, przystąpiono do stworzenia projektów dla twierdz mających utworzyć linię ochronną przeciw nawisowi Prus Wschodnich. Łomża miała stać się jednym z punktów rozległego rejonu wypadkowego zawartego między liniami: Modlin - Warszawa - Dęblin; Dęblin - linia Wieprza - Płock - Włodawa i Modlin  - Zegrze - Pułtusk - Ostrołęka - Łomża - Osowiec.

        W związku z tymi zamierzeniami po roku 1896 przystąpiono do budowy trzech fortów ziemnych na przeciwnym brzegu rzeki. W roku 1900 rozpoczęto przebudowę tych fortów przez wzmocnienie ich budowlami betonowymi w postaci koszar szyjowych dla załogi, kojców i przeciwskarpowych galerii.

      Były to forty I, II i III budowane według wzoru gen. Wieliczko z roku 1897, który to projekt stał się wzorcowym rozwiązaniem dla wszystkich twierdz rosyjskich budujących forty w czasie od 1898 do 1908r.

        Forty I, II, III (typu stałego) połączone zostały wałem obronnym o przekroju trójkątnym (charakterystyczny element fortyfikacji rosyjskich) i rowem. Tworzyło to razem obwarowanie ciągłe w odległości 1,5km od przeprawy. Prawe skrzydło przedmościa opierało się o moczary i bagna nadrzeczne, lewe zaś o samą rzekę.

        Promień twierdzy wynosił 2,7km. W twierdzy znajdowało się 36 dział średniego i 8 dział ciężkiego kalibru. W Łomży stacjonował przed i w czasie I wojny światowej I korpus turkiestański.